Concept mapping - Mind mapping

Από CoSyLLab Wiki
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Εισαγωγή - Σκοπός

Μια από τις βασικότερες έννοιες στη Διδακτική, είναι αυτή της αναπαράστασης (representation), η οποία αποτελεί βασικό «συστατικό» για την οικοδόμηση γνώσης και γενικότερα, συγκρότησης της γνωστικής δομής ενός εκπαιδευόμενου (Κόμης, 2001; Βασιλοπούλου, 2001)[1]. Όταν η γνώση παρουσιάζεται οργανωμένη, ενισχύεται η κατανόηση, αποθήκευση και ανάκλησή της. Οι εκπαιδευόμενοι, ιδιαίτερα αυτοί που έχουν έφεση στην οπτική μάθηση, επωφελούνται με την έκφραση ιδεών, πληροφοριών και σκέψεων, αξιοποιώντας συνδυασμούς σχημάτων, χρωμάτων, εικόνων, κειμένου και ήχου (Becta, 2008)[2], αναδεικνύοντας τον τρόπο µε τον οποίο εκφράζονται και σχηματίζοντας έτσι μια νοητική δομή. Κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας, κάθε εκπαιδευόμενος βιώνει την προσωπική μάθηση, οικοδομώντας «εικόνες για το πώς λειτουργεί ο κόσμος» (Κόμης & Φειδάς, 2000)[3], δηλαδή ένα σύνολο αναπαραστάσεων και αντιλήψεων, το οποίο χρησιμοποιεί με σκοπό:

  • τη σταδιακή αφομοίωση νέας γνώσης συσχετίζοντάς την με προϋπάρχουσα,
  • την επεξήγηση ποικίλων καταστάσεων και
  • την απάντηση σε νέα προβλήματα που θέτει «ο κόσμος» που τον περιβάλλει.


Πολλοί ερευνητές ισχυρίζονται, ότι βασικό χαρακτηριστικό της γνώσης αποτελεί η δομή της (Anderson & Leitz, 1993)[4]. Κατά τη μαθησιακή διαδικασία θεωρείται απαραίτητη η κατανόηση, τόσο του τρόπου οργάνωσης και οικοδόμησης νέων εννοιολογικών σχημάτων όσο και του τρόπου μεταβολής, ανασχηματισμού ή/και αντικατάστασης των υπαρχουσών γνωστικών δομών του υποκειμένου. Για το λόγο αυτό, θεωρείται σημαντική η αξιοποίηση εργαλείων μάθησης και διδασκαλίας, τα οποία εστιάζουν στην αναπαράσταση γνώσης και αντιλήψεων, συμβάλλοντας στη διερεύνηση και αξιοποίησή τους (Γουλή, Γόγουλου, Παπανικολάου & Γρηγοριάδου, 2005)[5]. Τέτοια εργαλεία είναι οι Νοητικοί και οι Εννοιολογικοί Χάρτες, οι οποίοι έχουν ως σκοπό την εξωτερίκευση και αναπαράσταση εννοιολογικών σχημάτων των υποκειμένων και ενισχύουν την ουσιαστική μάθηση (meaningful learning). Σύμφωνα µε τη βιβλιογραφία, η χαρτογράφηση στην εκπαιδευτική διαδικασία μπορεί να αποτελέσει:

  1. µια μαθησιακή στρατηγική (learning strategy),
  2. µια εκπαιδευτική/ διδακτική στρατηγική (instructional strategy),
  3. µια στρατηγική για το σχεδιασμό/οργάνωση της διδασκαλίας του γνωστικού αντικειμένου και της εκπαιδευτικής διαδικασίας (curriculum planning) και
  4. ένα εργαλείο αναπαράστασης και αξιολόγησης του «τι γνωρίζουν» οι εκπαιδευόμενοι.





Αξίζει να το δοκιμάσετε ! ! !
Map Concept mapping.gif


Ορισμός

Η Mind Mapping είναι μια χρήσιμη τεχνική που βοηθά να μαθαίνουμε πιο αποτελεσματικά, βελτιώνει τον τρόπο που καταγράφουμε πληροφορίες, υποστηρίζει και ενισχύει τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων. Χρησιμοποιώντας τη μπορείτε γρήγορα να εντοπίσετε και να κατανοήσετε τη δομή ενός θέματος. Μπορείτε να δείτε τον τρόπο που τα κομμάτια των πληροφοριών συνδέονται μεταξύ τους, καθώς επίσης να καταγράψετε τα πραγματικά γεγονότα που περιέχονται σε απλές σημειώσεις. Επιπλέον σας βοηθάει να θυμάστε τις πληροφορίες, με το να τις αποθηκεύει σε μια μορφή που το μυαλό σας βρίσκει εύκολο να θυμάται και να ανακαλεί. [6]


Περιγραφή Στρατηγικής

Η κύρια φάση της χαρτογράφησης ακολουθεί τα εξής στάδια, σύμφωνα με τη Βασιλοπούλου (2001)[1]
Φάση 1 – Προσδιορισμός κομβικού ερωτήματος
Προσδιορισμός ενός κομβικού ερωτήματος, το οποίο σχετίζεται με το γνωστικό αντικείμενο ή το πρόβλημα που πρόκειται να χαρτογραφηθεί. Καθοδηγούμενοι από αυτό το ερώτημα, οι εκπαιδευόμενοι προσδιορίζουν τις έννοιες που σχετίζονται με αυτό και τις καταγράφουν. Σε αυτή τη φάση είναι σημαντικό να πραγματοποιηθεί καταιγισμός ιδεών (brainstorming), ώστε οι εκπαιδευόμενοι να λάβουν πλήθος πληροφοριών και να το ανάγουν σε δημιουργικές ιδέες.
Φάση 2 – Οργάνωση εννοιών
Οργάνωση των εννοιών που έχουν προκύψει από την προηγούμενη φάση, με βάση συγκεκριμένα κριτήρια, ξεκινώντας από την πιο γενική και προχωρώντας στις πιο ειδικές. Η έννοια που είναι πιο γενική καθορίζεται από το βασικό ερώτημα, το οποίο μπορεί να επαναδιατυπωθεί, ώστε να προστεθούν περισσότερες έννοιες και να οριστεί εύκολα η πιο γενική. Σε ειδικές περιπτώσεις, η γενική έννοια μπορεί να μην είναι μια, αλλά δύο.
Φάση 3 – Τοποθέτηση Εννοιών στο χάρτη
Η γενικότερη και πιο περιεκτική έννοια, τοποθετείται στην κορυφή του χάρτη (ή στο κέντρο του), αποτελώντας την κεντρική έννοια. Στην περίπτωση που υπάρχουν δύο κεντρικές έννοιες, μπορούν να τοποθετηθούν η μια κάτω από την άλλη. Στη συνέχεια, επιλέγονται οι υπόλοιπες έννοιες, οι οποίες ακολουθούν σε βαθμό γενίκευσης και τοποθέτησής τους κάτω από την κεντρική έννοια. Σε περίπτωση που οι έννοιες που πρέπει να τοποθετηθούν κάτω από μια έννοια είναι πολλές, είναι προτιμότερο να βρεθεί μια ενδιάμεση έννοια, που ίσως έχει παραληφθεί. Με αυτόν τον τρόπο, δομούνται ιεραρχικά επίπεδα. Όσο συνεχίζει η ειδίκευση των εννοιών, τόσο περισσότερα ιεραρχικά επίπεδα δημιουργούνται.
Φάση 4 – Διασύνδεση Εννοιών
Διασύνδεση εννοιών ανά δύο με οριζόντιες ή πλάγιες γραμμές και βέλη, πάνω στα οποία καταγράφονται απλές και σύντομες συνδετικές λέξεις, με σκοπό το σχηματισμό προτάσεων με νόημα. Η σύνδεση των εννοιών μπορεί να επιτευχθεί προσθέτοντας, μεταφέροντας και αφαιρώντας έννοιες, επιλέγοντας τις καταλληλότερες συνδετικές λέξεις. Οι συνδέσεις πρέπει να εκφράζουν το νόημα των εννοιών και οι συνδετικές λέξεις, πρέπει να προσδιορίζουν τη σχέση μεταξύ των εννοιών. Αυτές οι έννοιες μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία του χάρτη, στο ίδιο ιεραρχικό επίπεδο ή σε άλλο. Με αυτόν τον τρόπο προκύπτει ένα σχηματικό διάγραμμα εννοιών και διασυνδέσεων, οργανωμένο από τη γενικότερη στις ειδικότερες.
Οι παραπάνω φάσεις, μπορούν να αποτελέσουν τον άξονα για τη στρατηγική της εννοιολογικής χαρτογράφησης. Παρόλα αυτά, θα μπορούσαν να προστεθούν κάποιες επιπλέον, ανάλογα με τις ανάγκες της εκπαιδευτικής παρέμβασης, όπως για παράδειγμα η Αναθεώρηση του δημιουργηθέντος χάρτη, σύμφωνα με την ανατροφοδότηση που θα ληφθεί από τους εκπαιδευόμενους.
Σημαντική είναι και η προκαταρτική φάση, η οποία ορίζεται σύμφωνα με τη Βασιλοπούλου (2001)[1], πριν από το σχεδιασμό ενός χάρτη (Φάση 0). Η συγκεκριμένη φάση είναι απαραίτητη, στην περίπτωση που οι εκπαιδευόμενοι έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με εννοιολογικούς χάρτες. Κατά τη διάρκεια υλοποίησής της, επεξηγείται στους εκπαιδευόμενους ο ορισμός της «έννοιας», με συγκεκριμένα παραδείγματα από αντικείμενα ή γεγονότα, ομαδοποιημένα σε κοινές κατηγορίες. Επιπλέον, είναι απαραίτητη η επεξήγηση της σημασίας των εννοιών όχι μόνο αυτόνομα, αλλά και σε σχέση με άλλες έννοιες. Έχει αποδειχθεί ότι οι εκπαιδευόμενοι συνήθως, δυσκολεύονται να κάνουν απλές, σύντομες και σαφείς προτάσεις μεταξύ εννοιών. Αυτό μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο στη δόμηση ενός εννοιολογικού χάρτη, ο οποίος περιλαμβάνει περισσότερες από μια έννοιες και προτάσεις μεταξύ τους. Τέλος, μπορεί να ανατεθεί στην τάξη η καταγραφή των συνδέσεων μεταξύ γνωστών εννοιών, εύκολων ή δύσκολων, προετοιμάζοντας έτσι τους εκπαιδευόμενους για τα σύνθετα σχήματα που θα κληθούν να δημιουργήσουν στη συνέχεια.

Να σημειωθεί εδώ ότι η παραπάνω στρατηγική θα μπορούσε να οριστεί ως «Στρατηγική Εννοιολογικής Χαρτογράφησης», καθώς περιγράφει και τις διασυνδέσεις μεταξύ των εννοιών, ενώ εάν αφαιρεθεί η τέταρτη (4η) φάση, που αναφέρεται στη διασύνδεση εννοιών, θα μπορούσε να αποτελέσει «Στρατηγική Νοητικής Χαρτογράφησης».


Βασικές Αρχές για τη δημιουργία ενός χάρτη


Η διαδικασία δημιουργίας ενός χάρτη, θα πρέπει να διέπεται από πέντε (5) βασικές αρχές (Michalko, 2006)[7]:
  1. Οργάνωση. Η χαρτογράφηση παρουσιάζει πληροφορίες οργανωμένες με τον τρόπο που σκεφτόμαστε, δηλαδή αναπαριστά τον τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου, με μια εκπληκτική ικανότητα απόδοσης ακριβούς πληροφορίας, όσο ακατέργαστα και αν προκύπτει. Ένας Χάρτης μπορεί να γίνει απλός ή σύνθετος, να ταξινομήσει ιδέες παρόμοιας ή διαφορετικής σημασίας και να βοηθήσει στην έκφραση και επεξεργασία σύνθετων προβλημάτων. Επιπλέον στοιχεία μπορούν να προστεθούν στο χάρτη σε οποιαδήποτε φάση της διαδικασίας χαρτογράφησης.
  2. Λέξεις-κλειδιά. Είναι σημαντικό να αγνοηθούν όλες οι μη σχετικές λέξεις και φράσεις, όσον αφορά την κεντρική ιδέα και να επικεντρωθεί το ενδιαφέρον μόνο στα ουσιώδη και τους συσχετισμούς που προκύπτουν.
  3. Συσχετισμός.  Δημιουργία συσχετισμών, συνδέσεων και σχέσεων συναφών μεταξύ πληροφοριών που δείχνουν αποκομμένες και ασύνδετες. Οι συσχετισμοί αυτοί δημιουργούν περισσότερες δυνατότητες. Είναι σημαντικό οι εκπαιδευόμενοι να δημιουργούν συσχετισμούς, χωρίς να σκέφτονται εάν θα τους καταλαβαίνουν άλλοι, διαβάζοντας τους χάρτες τους.
  4. Ενσωμάτωση. Η οργάνωση ενός χάρτη μοιάζει με τον τρόπο που συγκεντρώνει και ενσωματώνει ιδέες ο ανθρώπινος εγκέφαλος, κάνοντας τις χαρτογραφημένες πληροφορίες πιο κατανοητές. Έτσι, είναι εφικτή η εξέταση των συσχετισμών, ο εντοπισμός τυχόν πληροφοριών που λείπουν και η ανακάλυψη σημείων, όπου χρειάζεται συγκέντρωση περισσότερων πληροφοριών ή νέων ιδεών. Η χαρτογράφηση είναι μια πηγή ιδεών και δεν παρέχει μη επεξεργάσιμο υλικό, επομένως ένας χάρτης, ίσως αποκαλύψει τομείς που χρειάζονται περισσότερες πληροφορίες.
  5. Συνειδητή συμμετοχή. Η δημιουργία χάρτη απαιτεί απόλυτη συγκέντρωση στην πρόκληση, γεγονός που βοηθά στην απόκτηση πληροφορίας για ένα πρόβλημα και στη μεταφορά από βραχυπρόθεσμη σε μακροπρόθεσμη βάση. Επιπλέον, η συνεχής συνειδητή συμμετοχή στη δημιουργία ενός χάρτη, επιτρέπει την επαναληπτική ταξινόμηση ιδεών, ενθαρρύνοντας συγκρίσεις. Η συνεχής μετακίνηση στα «μπαλονάκια σκέψης» (thinking bubbles), μέσα στη διάταξη του χάρτη και η δημιουργία καινούριων ενδεχόμενων συνδέσεων, μπορεί να δημιουργήσει νέες ιδέες.


Χαρακτηριστικά Χαρτών


Βασικά χαρακτηριστικά τόσο ενός Νοητικού όσο και ενός Εννοιολογικού χάρτη είναι οι έννοιες και η δομή.
Έννοιες: Μπορούν να είναι αντικείμενα, τα οποία περιγράφονται συνήθως με ουσιαστικά ή ουσιαστικά με προσδιοριστικά επίθετα και έχουν ως αποτέλεσμα περιγραφικούς χάρτες, για παράδειγμα η έννοια της ενέργειας ή η έννοια της θερμικής ενέργειας. Επιπλέον, μπορούν να είναι συμβάντα/γεγονότα, τα οποία περιγράφονται συνήθως με ρήματα (όπως ενεργώ, ζεσταίνομαι, θερμαίνω) και έχουν ως αποτέλεσμα επεξηγηματικούς χάρτες.
Δομή:Η δομή ενός χάρτη μπορεί να είναι ιεραρχική, δηλαδή να περιλαμβάνει τις πιο γενικές και σημαντικές έννοιες στην κορυφή του χάρτη, ενώ τις επεξηγηματικές έννοιες σε κατώτερα επίπεδα. Επίσης, μπορεί να είναι κυκλική, δηλαδή οι έννοιες να συνδέονται μεταξύ τους με τη μορφή βρόχου, στον οποίο κάθε έννοια έχει μια είσοδο και μια έξοδο, δηλώνοντας την αλληλεξάρτηση των εννοιών. Τέλος, η δομή μπορεί να είναι υβριδική, δηλαδή να αποτελεί συνδυασμό των δυο προαναφερθέντων δομών.
Όσον αφορά τους Εννοιολογικούς Χάρτες, επιπλέον χαρακτηριστικά αποτελούν οι σύνθετες διασυνδέσεις και η ύπαρξη παραδειγμάτων.
Διασυνδέσεις: Οι διασυνδέσεις μπορεί να είναι σύνθετες και να αναφέρονται σε περισσότερες από μια έννοιες, ή απλές και να αναφέρονται αποκλειστικά σε ζευγάρια εννοιών.
Παραδείγματα: Τα παραδείγματα αποτελούν διασυνδέσεις οι οποίες διευκρινίζουν/ συγκεκριμενοποιούν το νόημα των εννοιών τις οποίες συνδέουν.

Είδη Χαρτών

Spider Map.jpg
Λαμβάνοντας υπόψη τη δομή των Χαρτών, μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις (4) μεγάλες κατηγορίες.


Αραχνοειδείς Χάρτες (Ιστός)

Πρόκειται για τον πιο ελεύθερο τύπο Χάρτη, καθώς έχει τους λιγότερους περιορισμούς τόσο στο είδος των εννοιών που συνδέονται όσο και στον τρόπο σύνδεσης τους. Η βασική έννοια τοποθετείται στο κέντρο του χάρτη, ενώ οι υπόλοιπες οργανώνονται γύρω από αυτή με φορά προς τα έξω. (χάρτης δεξιά - η σχέση μας με τη γη)




Group Map.jpg







Χάρτες Οργάνωσης

Οι χάρτες οργάνωσης μπορούν να θεωρηθούν η βελτιωμένη μορφή χάρτη ιστού. Οι έννοιες σε ένα χάρτη ιστού, ορισμένες φορές, είναι όμοιες, με αποτέλεσμα να μπορούν να ομαδοποιηθούν και να οργανωθούν σε ομοειδή σύνολα, επιτρέποντας την καλύτερη παρουσίαση της συνολικής εικόνας του χάρτη. (χάρτης αριστερά - Πάχνα)







Hierarchical Map.jpg






Ιεραρχικοί Χάρτες

Οι έννοιες συνδέονται ιεραρχικά, ακολουθώντας μια καθοδική κλιμάκωση, με τη βασική έννοια στο ανώτερο επίπεδο κλίμακας και τις υπόλοιπες σε χαμηλότερα επίπεδα, ανάλογα με τη σχέση τους προς τις ιεραρχικά ανώτερες έννοιες. Η δημιουργία τέτοιων σχημάτων είναι πολύ χρήσιμη για την επανάκληση και ορθή χρήση των εννοιών.
Πηγή: http://hermes.di.uoa.gr/gouli/concept-maps-presentation/hierarchical_structure.jpg


Flow Map.jpg





Χάρτες Ροής

Οι χάρτες ροής οργανώνουν τις έννοιες σε γραμμική/σειριακή απεικόνιση, η οποία χαρακτηρίζεται από αλλαγή με βάση το χρόνο. Οι διασυνδέσεις που αποτυπώνονται είναι αιτιώδεις, ενώ έμφαση δίνεται και στις επιμέρους έννοιες, ανάλογα με τη θέση τους εντός της διαδικασίας. Οποιεσδήποτε έννοιες δεν έχουν ρόλο στη ροή του χάρτη και δε συμπεριλαμβάνονται σε κάποια διαδικασία, δεν αναπαριστώνται σε αυτόν. (χάρτης αριστερά)





Systemic Map.jpg




Συστημικοί χάρτες

Οι συστημικοί χάρτες αποσκοπούν στην κατανόηση συστημάτων και οργανώνουν το υλικό τους όμοια με τους πίνακες ροής, με τη διαφορά ότι επιπλέον, έχουν στα άκρα τους «Εισροές-Εκροές». Οι έννοιες που συμπεριλαμβάνονται στο χάρτη πρέπει να είναι οι βασικές οντότητες λειτουργίας ενός συστήματος και να αποφεύγονται οποιεσδήποτε άλλες συνδέσεις. Εμφανισιακά, οι συστημικοί χάρτες μπορεί να μοιάζουν με τα άλλα είδη χαρτών, αλλά στην προσέγγιση του εκπαιδευτή δίνεται έμφαση στον τρόπο με τον οποίο κάθε έννοια επηρεάζει και επηρεάζεται από άλλες έννοιες. (χάρτης δεξιά)



Ομοιότητες και Διαφορές Νοητικών και Εννοιολογικών Χαρτών

Mind Maps VS Concept Maps.jpg




Η βασική διαφορά μεταξύ Νοητικών (Mind Maps) και Εννοιολογικών Χαρτών (Concept Maps), είναι ότι οι πρώτοι ασχολούνται με μια κύρια ιδέα, ενώ οι δεύτεροι με περισσότερες.


Ένας Εννοιολογικός Χάρτης περιορίζει τη δημιουργικότητα και την έκφραση του σχεδιαστή, σε αντίθεση με ένα Νοητικό Χάρτη, στον οποίο μπορούν να προστεθούν αυθόρμητα και ελεύθερα έννοιες, με την προϋπόθεση ότι σχετίζονται με την κεντρική έννοια του χάρτη. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι Νοητικοί Χάρτες να αποτελούν προσωπικές γραφικές αναπαραστάσεις, οι οποίες δύσκολα μπορούν να διαβαστούν και να κατανοηθούν από κάποιον άλλο, καθώς κάθε άνθρωπος σκέφτεται και συνδέει έννοιες και καταστάσεις με διαφορετικό τρόπο, επομένως κατασκευάζει Νοητικούς Χάρτες με το δικό του τρόπο. Στο διπλανό πίνακα πραγματοποιείται μια σύγκριση των εννοιών Νοητικοί και Εννοιολογικοί χάρτες.




Εννοιολογική Χαρτογράφηση με τη χρήση Ηλεκτρονικών Υπολογιστών


Τα περισσότερα περιβάλλοντα ψηφιακών εργαλείων, δεν έχουν σχεδιαστεί/ αναπτυχθεί για εκπαιδευτικούς σκοπούς (Jonassen, 1990)[8]. Τις περισσότερες φορές, οι εκπαιδευτές προσαρμόζουν/ παραμετροποιούν τα υπάρχοντα εργαλεία και τα χρησιμοποιούν στην εκπαιδευτική διαδικασία. Σε αντίθεση με αυτήν την τάση, σύμφωνα με τον Jonassen (1990), τα ψηφιακά εργαλεία Εννοιολογικής Χαρτογράφησης, ανήκουν στη σπάνια κατηγορία εργαλείων, τα οποία σχεδιάστηκαν συγκεκριμένα για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Τα εργαλεία αυτά είναι είτε εμπορικά είτε ελεύθερης χρήσης, ενώ διατίθενται είτε διαδικτυακά είτε ως αυτόνομα (standalone) λογισμικά. Ορισμένα από τα δημοφιλέστερα εργαλεία, κατάλληλα για τη δημιουργία νοητικών ή εννοιολογικών χαρτών, είναι τα εξής:


Mind and Concept Mapping Tools
CmapTool Webspiration Gliffy
Cacoo Creately flowchart
Idea Tree Exploratree Inspiration
Comapping Mindomo Dabbleboard
Mindmeister mind42 DropMind
bubbl.us WiseMapping DrawAnywhere
Mindjet Catalyst


Η τεχνολογικά υποστηριζόμενη συνεργατική τεχνική της Εννοιολογικής Χαρτογράφησης, ειδικότερα στις περιπτώσεις που οι εκπαιδευόμενοι δε βρίσκονται στον ίδιο χώρο γεωγραφικά, αποτελεί γνωστικό εργαλείο διαμεσολάβησης, το οποίο ευνοεί την οικοδόμηση νέας γνώσης, καθώς και την επίλυση προβλημάτων με δημιουργικό τρόπο. Επιπλέον, ενισχύει την αλληλεπίδραση, καθώς οι συμμετέχοντες εμπλέκονται σε νοητικές διεργασίες, με σκοπό την ανάλυση και την κριτική αντιμετώπιση προβλημάτων ή προκλήσεων και τέλος, συμβάλλει στην οργάνωση και αναπαράσταση γνώσης, με βασικό κριτήριο το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον των εκπαιδευομένων (Ρετάλης, Γεωργιακάκης & Κεφαλίδης, 2011)[9].
Τα εργαλεία υποστήριξης της χαρτογράφησης εννοιών διευκολύνουν τη δημιουργία εννοιολογικών χαρτών ως εξής:
  1. Διευκολύνουν την αναδιοργάνωση κόμβων, ετικετών και δεσμών (δυνατότητα μετακίνησης, προσθήκης εννοιών). Η χρήση λογισμικού Εννοιολογικής Χαρτογράφησης, σε σύγκριση με την κατασκευή Εννοιολογικών Χαρτών με χαρτί και μολύβι, έχει διαπιστωθεί ότι "ενθαρρύνει τις αναθεωρήσεις στο χάρτη, καθώς διαδικασίες όπως διαγραφές, προσθήκες και αλλαγές, ολοκληρώνονται γρήγορα και εύκολα" (Anderson-Inman and Zeitz ,1993)[4].
  2. Επιτρέπουν τη δυναμική μετακίνηση κόμβων χωρίς αλλαγή δεσμών. Τα περισσότερα λογισμικά Εννοιολογικής Χαρτογράφησης επιτρέπουν τη μετακίνηση κόμβων σε διαφορετικές θέσεις στο χάρτη, ενημερώνοντας ταυτόχρονα όλες τις συνδέσεις του.
  3. Παρέχουν δυνατότητες μετατροπής των Εννοιολογικών Χαρτών σε άλλες ηλεκτρονικές μορφές. Οι χρήστες μπορούν εύκολα να εξάγουν τους χάρτες τους σε ποικίλες ηλεκτρονικές μορφές, όπως είναι για παράδειγμα τα διανύσματα, οι περιλήψεις κειμένων ή ακόμα και δομές υπερκειμένων. Επιπλέον, αυτές οι μορφές μπορούν να αποθηκευτούν, να τυπωθούν, να αποσταλούν, να διαγραφούν, όπως κάθε ψηφιακό αρχείο.
  4. Παρέχουν επιπρόσθετες δυνατότητες. Ενδεικτικά, είναι εύκολος ο εμπλουτισμός ενός Εννοιολογικού Χάρτη με γραφικά (διαφορετικά χρώματα, εικόνες, σχήματα), ενώ παρέχονται δυνατότητες επιλεκτικής εστίασης σε εκτενείς νοητικούς χάρτες (μεγάλη επιφάνεια σχεδιασμού).
  5. Ευνοούν τη συνεργασία. Η εργασία στον υπολογιστή, ιδιαίτερα όταν αυτή μπορεί να πραγματοποιηθεί και διαδικτυακά, ευνοεί τη συνεργασία μικρών ομάδων (Ράπτης και Ράπτη 2000)[10].


Εμπλεκόμενοι Ρόλοι

Παράδειγμα

Στη συνέχεια παρουσιάζονται ενδεικτικά κάποια παραδείγματα αξιοποίησης Εννοιολογικών Χαρτών:


Πλεονεκτήματα - Μειονεκτήματα

Αξιολόγηση


Η Νοητική και Εννοιολογική Χαρτογράφηση αποτελούν δυναμικά γνωστικά εργαλεία, τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν την εκπαιδευτική διαδικασία, προωθώντας νέους εκπαιδευτικούς στόχους, όπως είναι για παράδειγμα η ανάπτυξη υψηλού επιπέδου γνωστικών ικανοτήτων (επίλυση προβλημάτων, κριτική σκέψη, δημιουργικότητα) και μεταγνωστικές ικανότητες, οι οποίες επιτρέπουν τον έλεγχο της διαδικασίας μάθησης από τον ίδιο τον εκπαιδευόμενο (Δημητρακοπούλου, 2001)[11].

Η χρήση ενός εννοιολογικού χάρτη σε επίπεδο τάξης, επιτρέπει την ανάπτυξη δυναμικών σχέσεων μεταξύ του εκπαιδευτή και των εκπαιδευομένων, καθώς και ανάμεσα στους ίδιους τους εκπαιδευόμενους. Μια συζήτηση σχετικά με το πώς σχετίζονται οι έννοιες μεταξύ τους, δίνει την ευκαιρία συνειδητοποίησης του τρόπου με τον οποίο οι έννοιες γίνονται αντιληπτές από τους άλλους και επιτρέπει στους εκπαιδευόμενους να συγκρίνουν το δικό τους τρόπο σκέψης με τον τρόπο σκέψης των άλλων. Ο εκπαιδευτής έχει τη δυνατότητα να κατανοήσει τις ιδέες των εκπαιδευομένων του και τον τρόπο σκέψης που αναπτύσσουν γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα, καθώς οι εννοιολογικοί χάρτες μπορούν να αποτελέσουν «παράθυρο», επιτρέποντας την παρατήρηση του τρόπου οργάνωσης της σκέψης και του τρόπου ανάπτυξης εννοιολογικών μοντέλων από τους εκπαιδευομένους.

Η στρατηγική της Χαρτογράφησης (νοητικής και εννοιολογικής), αφορά τόσο τους εκπαιδευόμενους, όσο και τους εκπαιδευτές. «Συμβάλλει στην κατανόηση της αντίληψης, πως η σκέψη, είναι μια ανεξάντλητη κατασκευή, δικτύωση και εσωτερίκευση εννοιών και ότι οι έννοιες αποτελούν ιστορικά διαμεσολαβημένες, συμπυκνωμένες, και όχι αξιολογικά και επιστημολογικά ουδέτερες γνώσεις, που με την ύπαρξή τους συμβάλλουν στην ανάκληση άλλων γνώσεων δημιουργώντας έτσι πολύπλοκους αστερισμούς ιδεών» (Σοφός & Λιάπη, 2009)[12]. Οι εκπαιδευτές, εφαρμόζοντας Εννοιολογική Χαρτογράφηση, μπορούν να κάνουν το μάθημά τους πιο ενδιαφέρον και να διευκολύνουν την εκπαιδευτική διαδικασία με ποικίλους τρόπους.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η εφαρμογή της στρατηγικής της Εννοιολογικής Χαρτογράφησης στην εκπαιδευτική διαδικασία, προϋποθέτει τη δημιουργία νέων μαθησιακών περιβαλλόντων και αλλαγές στη δομή της εκπαίδευσης, με αποτέλεσμα το σχεδιασμό και την υλοποίηση ενός νέου σχολείου (Κόκκινος & Κουνέλη, 2006)[13]. Μέσα από αυτό το πρίσμα, τα λογισμικά Εννοιολογικής Χαρτογράφησης είναι σχεδιασμένα με τέτοιο τρόπο, ώστε να διευκολύνουν συνεργατικές εκπαιδευτικές διαδικασίες, γεγονός το οποίο προσδιορίζει ένα σύγχρονο πλαίσιο αξιολόγησης. Επιπλέον, βοηθούν τους εκπαιδευομένους να κατανοούν και όχι να απομνημονεύουν, να προάγουν το μετασχηματισμό ιδεών και να γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ των σχολικών δραστηριοτήτων κι αυτών που πραγματοποιούνται στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον (αυθεντικές πολιτισμικές δραστηριότητες) (Σοφός & Λιάπη, 2009)[12].


Παραλλαγές Στρατηγικής

Map with paper and pencil.png
Map with sticky notes.jpg


Βιβλιογραφία

Αναφορές

  1. 1,0 1,1 1,2 Βασιλοπούλου, Μ. (2001). Ο Χάρτης Εννοιών ως Εργαλείο Μάθησης, Αθήνα: Εκδόσεις Ιδίας.
  2. BECTA. (2008). BECTA report shows benefit of Web 2.0 in the classroom; http://www.becta.org/postnuke/index.php.
  3. Κόμης, Β. και Φείδας, Χ. (2000). "Παιδαγωγικές και τεχνολογικές αρχές σχεδίασης ενός λογισμικού συνεργατικής εννοιολογικής χαρτογράφησης βασισμένο στο Διαδίκτυο", 2ο Πανελλήνιο Συνέδριο "Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Εκπαίδευση", Πανεπιστήμιο Πατρών.
  4. 4,0 4,1 Anderson-Inman, L. and Zeitz, L. (1993). Computer-based concept-mapping: Active studying for active learners. The Computing Teacher, 21(1). 6-8, 10-11.
  5. Γουλή, Ε., Γόγουλου, Α., Παπανικολάου, Κ. και Γρηγοριάδου, Μ. (2005). Αξιοποιώντας τον Εννοιολογικό Χάρτη ως Εργαλείο Διδασκαλίας και Αξιολόγησης στο Μάθημα Πληροφορικής Γυμνασίου, Πρακτικά Εργασιών 3ου Πανελλήνιου Συνεδρίου "Διδακτική της Πληροφορικής", Κόρινθος, 7-9 Οκτωβρίου 2005.
  6. http://www.mindtools.com/pages/article/newISS_01.htm
  7. Michalko, M.( 2006). Thinkertoys: A handbook of creative-thinking techniques, Second Edition, Ten Speed Press, Toronto.
  8. Jonassen, D.H. (1990). What are cognitive tools?. In P.A.M. Kommers, D.H. 14. Jonassen, and J.T. Mayes (Eds.). Proceedings of the NATA advanced research workshop "Cognitive tools for learning" (pp. 1-6). Enschede, the Netherlands: University of Twente.
  9. Π. Γεωργιακάκης, Χ. Κεφαλίδης και Σ. Ρετάλης. (2011). Εργαλεία Συνεργατικής Δημιουργίας Εννοιολογικών Χαρτών (Concept Maps). ΕLearning News.
  10. Ράπτης, Α. και Ράπτη, Α. (2002). Μάθηση και Διδασκαλία στην εποχή της πληροφορίας: Ολική προσέγγιση. Τόμοι, Α και Β. Αθήνα.
  11. Δημητρακοπούλου, Α. (2001). Το επιστημονικό πεδίο των Εκπαιδευτικών Εφαρμογών των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας και η σχέση τους με την Εκπαίδευση από απόσταση: Βασικές θεωρήσεις. "Πρακτικά 1ου Συνεδρίου Ανοικτής και Εξ' Αποστάσεως Εκπαίδευσης".
  12. 12,0 12,1 Σοφός, Α. και Λιάπη, Β. (2009). Η Εννοιολογική Χαρτογράφηση σε Hλεκτρονικά Περιβάλλοντα: Μια Εναλλακτική Στρατηγική Μάθησης. Παιδαγωγικά Ρεύματα στο Αιγαίο, 4, 59-76.
  13. Κόκκινος, Γ. και Κουνέλη, Ε. (2006). Διδακτική Προσέγγιση Ιστορικών Εννοιών με την Αξιοποίηση του Λογισμικού Εννοιολογικής Χαρτογράφησης "Inspiration" και του Διαδικτύου, στο Αυγερινός, Ε., Κόκκινος, Γ., Παπαντωνάκης, Γ., Σοφός, Α. (Επιμ.), Νέες Τεχνολογίες και Επιστήμες της Αγωγής. Πρακτικά Συνεδρίου, (σελ. 89-115). Αθήνα: Μεταίχμιο.

Εξωτερικοί Σύνδεσμοι